Η ετυμολογία των λέξεων άνθρωπος, Ανδρομέδα, Αλέξανδρος

ἄνθρωπος : Επί πολλά χρόνια η ακριβής ετυμολογική ανάλυση του όρου έχει αποτελέσει πρόβλημα και στο παρελθόν διατυπώθηκαν αρκετές μη επιστημονικές (παρετυμολογικές) εικασίες.

ἄνθρωπος < μυκηναϊκό: (a-to-ro-qo). Πιθανόν από το ἀνήρ (γενική, ἀνδρός) + ωπ- (< ὤψ), δηλαδή αυτός που έχει όψη άνδρα (*ἄνδρωπος > ἄνθρωπος). Ας σημειωθεί ότι το αρχαίο ουσιαστικό ἀνήρ, ἀνδρός σήμαινε συγχρόνως «άνδρας, άνθρωπος», πράγμα που αποτελεί κοινό τόπο για πολλές σύγχρονες γλώσσες (λ.χ. αγγλ. man, γαλ. homme, γερμ. Mann «άνδρας» - man «κάποιος (άνθρωπος)», ισπ. hombre, ιταλ. uomo κ.α.), που όλα συνδυάζουν τις σημασίες «άνδρας, άνθρωπος», αντανακλώντας έτσι το γνωσιακό σύστημα των ομιλητών. Η ονομασία Ηomo, που εμφανίστηκε τον 18ο αιώνα στους επιστημονικούς κύκλους ως επιστημονικός όρος αναφοράς στο γένος Homo, προέρχεται από το λατινικό homō «άνθρωπος».

Δημοφιλείς παραμένουν ορισμένες εσφαλμένες (παρετυμολογικές) αναγωγές, οι οποίες δεν στηρίζονται σε επιστημονικά κριτήρια. Περισσότερο γνωστή είναι η λανθασμένη αναγωγή σε ἄνω + θρώσκω («αναπηδώ») + ὄπωπα (αρχαϊκός παρακείμενος του ὁρῶ, «βλέπω»), βάσει της οποίας ο άνθρωπος είναι το ον που κοιτάζει και κινείται προς τα εμπρός, άρα είναι γεμάτος αισιοδοξία και στόχους. Η άποψη αυτή προσκρούει στους μορφολογικούς κανόνες τής Ελληνικής, διότι παρουσιάζει τονισμό που δείχνει ότι πρόκειται για παράγωγο και όχι για σύνθετο, το δε ρήμα θρώσκω δεν έχει δώσει παράγωγα επίθετα τέτοιας μορφής.

Σύμφωνα με τον Σωκρατικό Διάλογο "Κρατύλος" του Πλάτωνα όπου αναφέρεται η ετυμολογία πολλών λέξεων η λέξη Άνθρωπος προέρχεται από την παραφθορά του αναθρών (ὰναθρεῖ εξετάζει, διαλογίζεται,) .ἅ (αυτά) όπωπε (βλέπει, παρατηρεί), δηλαδή, το ον που εμβαθύνει σε ότι παρατηρεί με τη βοήθεια του έλλογου νου.

Ἀνδρομέδα: Η λέξη «Ανδρομέδα» είναι σύνθετη λέξη. Αποτελείται από το ουσιαστικό «ανήρ» (γεν. ανδρός, δηλαδή το πρώτο συνθετικό της λέξης «άνδρ – ωπος» ή «άνθρ – ωπος» δηλ. αυτός που έχει την όψη ανδρός ) και το αρχαίο ρήμα «μέδω», το οποίο σημαίνει: άρχω, κυβερνώ, βασιλεύω, προστατεύω. Μέδων (συναντάται στον Όμηρο), Μεδεών (Δήμος Μεδεώνος, στην Ακαρνανία), Μέδουσα, Ωρομέδων (όρος στη νήσο Κω).

Ἀλέξανδρος : Η μη Ελληνική προέλευση του ονόματος Αλέξανδρος αποδεικνύεται από την αφήγηση του Ομηρου ο οποίος στην Ιλιάδα κατονομάζει εναλλακτικά ως Αλέξανδρο τον Πάρι, γυιό του Πρίαμου βασιλέα της Τροίας, ορκισμένο εχθρό των Ελλήνων και πρωταίτιο του Τρωϊκού πολέμου.

Το σημαντικότερο όλων είναι ότι σε Χιττιτική επιγραφή ( Χετταίοι ή Χεττίτες λαός στην κεντρική Μικρά Ασία, την Αρμένια, τη Συρία, το Ιράν και το Κορυρδιστάν περί το 1500 π.Χ.  ) σφηνοειδούς γραφής που χαράχθηκε το 1258 πΧ (αρχαιολογικό μουσείο Αγκυρας), αναφέρεται ένας βασιλέας της Wilusa (πρβλ. Ίλιον )/Τροίας αρχαιότερος του Πρίαμου, ονόματι Αλαξάντου (Alaksandu) που έζησε τον 13ο αι. πΧ. Από το όνομα του πρόγονου του αυτού ονομάσθηκε Αλεξάντου ο μεταγενέστερος πρίγκηπας της Τρωάδας Πάρις για να ελληνοποιηθή στην συνέχεια από τον Ομηρο σε Αλέξανδρος. Εννέα αιώνες αργότερα, ο μέγας Αλέξανδρος, φανατικός αναγνώστης της Ιλιάδας, επέλεξε για τον εαυτό του το συγκεκριμένο όνομα εκδηλώνοντας θαυμασμό προς τον Τρωϊκό πρίγκηπα Αλέξανδρο-Πάρι. Οι Τρώες, ένα Ινδοευρωπαϊκό φύλλο που ήκμασε στην ΒΔ Ανατολία μετά την κατάρευση του Χεττιτικού βασιλέιου τον 12ο πΧ αι. είχαν στενή φυλετική σχέση με τους Θράκες, τους Δάρδανους και τους Φρύγες που υπήρξαν πιστοί σύμμαχοί τους στην διάρκεια του Τρωϊκού πολέμου.

Η γνωστή άποψη ότι παράγεται από το ρήμα ἀλέξω (προστατεύω, αποκρούω) και Ἀνήρ (άνδρας) συνιστά προσπάθεια της ελληνογενούς ετυμολόγησης η οποία δεν στηρίζεται σε καμία ιστορική πηγή. Συν τοις άλλοις λέξοις πολλές λέξεις που λήγουν σε –νδρός –σσος, νθος  όπως Φολέγανδρος (μυθικός υιός του Μίνωα), Ιλισσός, Κόρινθος, Ζάκυνθος, ἀσάμινθος (η μπανιέρα στον Όμηρο, πλίνθος  είναι αβέβαιης ετυμολόγησης. Το πιθανότερο είναι ότι πρόκειται για προελληνικές λέξεις (πρώτοι κάτοικοι της σημερινής Ελλάδος οι Πελασγοί και οι Αιγαίοι), οι οποίες κατά τα τέλη της 2^ης  χιλιετίας π.Χ. και ιδίως μετά το 1100 π.Χ.  και μετά τις αναταράξεις που προέκυψαν από την πτώση των Μυκηναίων αλλά και την κυριαρχία των Δωριέων , των Ιώνων και των Αιολέων στη σημερινή Ελλάδα και Μικρά Ασία, πέρασαν  ίσως με κάποιες μικρές μεταβολές από το λεξιλόγιο των αφομοιωμένων Προελλήνων στο λεξιλόγιο των πρώτων Ελλήνων.  Συν τοις άλλοις το δεύτερο συνθετικό των επιθέτωνπου συντίθενται από το ρήμα ἀλέξω βρίσκεται σε ονομαστική και δε μεταβάλλεται βλ.  ἀλεξικέραυνος ή-ον, ἀλεξιβρόχιος ή-ον, ἀλεξήλιος-η-ον, ἀλεξίκακος –η-ον.

Αξιοσημείωτη επίσης είναι η ετυμολογία που δίδεται από Αλβανούς γλωσσολόγους σύμφωνα με την οποία το όνομα Αλέξανδρος προέρχεται από την φράση Αλε-Σι-Αντερ που σημαίνει γεννημένος από όνειρο.

Ευχαριστώ το διαδικτυακό φίλο Γιώργο Τρικεριώτη που μου έδωσε την αφόρμηση για να εκπονήσω την ανωτέρω γλωσσολογική έρευνα. 

Επιμέλεια Κ.Π. Κωστέας